Osmanlı Kaynakları
1831 nüfus sayımında Rum unsuru ayrıca zikredilmemekle beraber “reaya” başlığı ile öncelikle “Hıristiyan” olanlar kastedilmiştir. Prof. Dr. K. Karpat’a göre bu başlık altında “Ortodoks Rumlar” başta olmak üzere Bulgar, Sırp ve Ulahlar gibi diğer Ortodoks vatandaşlar sayılıştır(1).
Bu sayımla ilgili olarak Karpat’ın rakamlarına göre toplam 3.641.101 olan genel nüfusun 1.080.463′ü Ortodoks Hıristiyan’dır. Bunların büyük bir kesiminin Avrupa’da (783.333), daha az bir kesiminin Anadolu’da (297.130) yaşadığı görülmektedir. Toplam nüfusun yüzde 68.42′si Müslüman, yüzde 29.67′si Ortodoks Hıristiyan’dır.
Ubucini’nin 1844 nüfus sayımı için verdiği rakamlara göre; 35.000.000 olan toplam nüfus içinde Rumların sayısı 2.000.000′dur. Şu halde Rumların genel nüfus içinde oranları yüzde 5.71 olmaktadır. 1844 sayımına göre Rumların 1.000.000′nu Asya’da yaşamaktadır(2).
1881-82 Nüfus sayımına göre Osmanlı Devleti’nin toplam 17.388.604 olan genel nüfusu içinde Rumların sayısı 2.332.197′dir. Bunun 1.097.647′si erkek, 1 .234.550′si kadındır. Rumların genel nüfus içindeki oranları yüzde 13.41′dir(3).
Karpat’ın 1894-1897 yıllarıyla ilgili belirlemelerine göre; 1894 yılında 27.208.693 olan toplam nüfusun 2.505.782′si Rum idi. Bu yılda Rumların genel nüfus içindeki payları yüzde 9.20 olmaktadır. 1895 yılında 18.735.218 olan toplam nüfusun 2.337.343′ünü Rumlar oluşturuyorlardı. Genel nüfusa oranları yüzde 12.47′dir. 1896 yılında 19.142.396 olan toplam nüfusun 2.367.826′sını Rumlar meydana getiriyorlardı. 1896 yılında genel nüfus içindeki payları yüzde 12.36′dır. 1897 yılında devletin toplam nüfusu 19.050.323 idi. Rumlar bu nüfus içinde 2.569.794 kişi idi. Genel nüfus oranları ise yüzde 13.49 olmaktadır.
1906-7 genel nüfus sayımı sonuçlarına göre 20.884.630 olan genel nüfusun 2.823.063′ünü Rumlar oluşturmaktaydı. Buna göre Rumların genel nüfusa oranlan yüzde 13.51 idi(4).
1914 sayımında toplam 18.520.061 olan nüfusun, 1.729.738′i Rum idi. 1914′deki bu rakamlara göre Rumların genel nüfus içinde payları yüzde 9.33 olmaktadır(5).
Resmi Osmanlı sayımlarının sonuçlarına göre; 1831 sayımını dikkate almazsak, Rumlar yüzde 13.51′lik bir oranla 1906-7 yılında en fazla yüzdeye ulaşmıştır. 1914 sayımında Rumların yüzde 9.33′lük bir orana düşmeleri ise Birinci Dünya Savaşı öncesinde Batı Anadolu, Adalar, Marmara civarı ve İstanbul’dan Yunanistan’a, Karadeniz bölgesinden Rusya’ya yapılan göçler ve devletin bu tarihe kadar Avrupa topraklarının büyük bir kısmını kaybetmesi ile ilgilidir.
Rumlar 1914′teki bu oranı özellikle Mondros Mütakeresi’nden hemen sonra artırma gayretine girmişlerdir. Yunanistan’ın desteği ile faaliyet gösteren Kordos Komitesi, Yunanistan’a ve Batum yoluyla Rusya’ya göç eden “göçmen Rumlar”ı belirli bir program dahilinde “Megalo İdea”nın hedefleri arasında bulunan Anadolu Türk topraklarına yerleştirmiştir.
1881/82 sayımı sonuçlarına göre Rumların; Aydın, Edirne, Cezair-i Bahr-i Sefid, Hüdavendigar, Selanik, Trabzon, Manastır, Yanya ve İstanbul’da 100 binin üzerinde nüfusa sahip oldukları, buna karşılık, Bağdat, Basra, Bitlis, Zor Sancağı, Musul (3 kişi) ve Van’ da hiç olmadıkları görülmektedir. Bu sayıma göre Rumların 10 binden az oldukları yerler de şunlardır: Erzurum, Adana, İşkodra, Halep, Diyarbakır ve Elazığ.
1897 yılındaki sayım sonuçlarına göre; genel nüfus içindeki yüzde 25.93′lük bir orana sahip olan Gayrimüslimler arasında Rumlar, yüzde 13.49′luk bir oranla ilk sırada yer almaktadırlar.
Rumların genel nüfus içindeki paylan diğer Gayrimüslim unsurlarla birlikte İstanbul’da önemli bir artış göstermektedir. 1885′te toplam 873.565 olan İstanbul nüfusunun 152.741′i Rum idi. İstanbul nüfusuna oranları ise % 17.59′dur(6). Bu durumu anlamak için, tarihi, siyasi, dini, sosyal ve ekonomik sebepler; özellikle ticari sebepler dikkate alınmalıdır.
Aydın, Rumların fazlaca yaşadıkları vilayetlerden birisi idi. Fakat bu vilayetteki Rum nüfusu artıran sadece İzmir Sancağı’nda yaşayan Rumlardı.
Resmi nüfus sayımlarıyla bir uyum gösteren Aydın (1320 ve 1323) ve Kastamonu (1317) Salnameleri’ne göre Rum nüfusu genel olarak ve sancak bazında şöyle bir görüntü oluşturmaktadır:
Aydın Vilayeti’nin 1901-2 yılında toplam nüfusu 1.634.080′dir. Rumların nüfusu ise 285.493 olup, genel nüfusa oranları %15.81′dir. Aydın Vilayeti’ndeki Rumların 180.810′u İzmir Sancağı’nda yaşamakta, bunların toplam 593.308 olan İzmir Sancağı nüfusuna oranları ise %30.47 olmaktadır.
Diğer sancaklardaki durum ise şöyledir:
Aydın Sancağı’nda toplam 246.450 olan genel nüfusun sadece 22.994′ü Rum’dur. Oranları %9.04′tür. Rumlar Denizli Sancağı’nda daha da azalmaktadır. Toplam 244.781 olan nüfusun 3.465′i Rum idi. Bu rakam genel nüfusun %1.41′lik bir bölümünü ifade etmektedir. Saruhan Sancağı’nın 385.807 olan toplam nüfusunun 38.784′ü Rum olup, genel nüfus içindeki payları %10.05′tir. Menteşe Sancağı’nda toplam nüfus 163.742 olup, bunun 13.252′si Rum’dur.
Genel nüfus içindeki Rum payı %8.09′du.
1323 (1907/8) Aydın Vilayeti Salnamesi’nde yer alan Vilayet’in 1320 (1904/5) yılı nüfusu 1317 (1901/2) yılı oranlarından pek farklılık göstermemektedir. Buna göre Aydın Vilayeti’nin toplam nüfusu içinde Rumların payı %15.87′dir. Bu oran İzmir Sancağı’nda %30.62, Aydın Sancağı’nda %9.26, Denizli Sancağı’nda %1.46, Saruhan Sancağı’nda %9.89 ve Menteşe Sancağı’nda %8.16 şeklindeydi. Buna göre; diğer sancaklarda Rum nüfusu çok küçük oranlarda artarken, Saruhan Sancağı’nda %0. l6′lık bir azalma göstermektedir(7).
1317 (190 1/3) tarihli Vilayet Salnamesi’ne göre Kastamonu’nun toplam nüfusu 1.331.540′tır. Bunun sadece 24.746′sı Rum idi. Rumların vilayet genelindeki oranları %1.85 olmaktadır. Sancaklara göre yüzdeleri şöyledir: Kastamonu Sancağı %2.15, Bolu Sancağı %1.41, Çankırı Sancağı %0.62 ve Sinop sancağı %4.92.
Anadolu’daki Rum nüfusu ile ilgili bilgi veren bir başka Osmanlı resmi kaynağı da “Kilise Defterleri”dir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki 4 Numaralı Kilise Defteri’nde Rumların gerek kilise yapımı ve onarımı, gerekse okul yapımı ve onarımı için Patrikhane kanalıyla yaptıkları başvurulara Osmanlı Devleti’nin verdiği cevapları içeren “Ferman Suretleri” yer almaktadır. Bu fermanlardan başvuru yapılan beldelerin Rum nüfusu tespit edilebilmektedir. Fermanlar 1317(1901/2) ile 1322 (1906/7) yılları arasına aittir. (TABLO: 17)
Rum nüfusu ile ilgili olarak resmi olmayan Osmanlı kaynakları arasında Ali Cevat’ın eseri dikkati çekmektedir. (TABLO: 18)
Ati Gazetesi İzmir’in Yunanlılar tarafından işgalinden iki gün sonra, 17 Mayıs 1919 tarihinde Aydın Vilayeti ve İzmir Şehri’nin nüfusunu yayınlamıştır. Gazetede ayrıca bu nüfusların dini dağılımı bir daire grafiği ile de gösterilmiştir. Buna göre, toplam nüfusu 1.579.006 olan Aydın Vilayeti’nde 223.924 Rum yaşıyordu. Rumların toplam nüfus içindeki oranları ise %14.18 idi.
İzmir Şehri’nde 246.179 olan toplam nüfusun 87.497′sini Rumlar oluşturuyordu. Rumların buradaki oranı ise %35.54 idi(8).
DİPNOTLAR
1) A. Güler, Osmanlı Devletinde Azınlıklar, Turan Yayıncılık, İst., 1997, s. 27 vd. 1831 sayımı genel sonuçları ve bu sayımdaki Rum nüfus (Reaya başlığı altındaki toplam nüfus) TABLO: 2′DE gösterilmiştir.
2) A. Güler, a.g.e., s. 31, TABLO: 4.
3) A. Güler, a.g.e., s. 35, TABLO: 7.
4) A. Güler, a.g.e., s. 43. TABLO: 13.
5) A. Güler, a.g.e., s. 43. TABLO: 13.
6) A. Güler, a.g.e., s. 41. TABLO: 12.
7) Salnameler için A. Güler, a.g.e., Bibliyografya’ya bkz.
Âti Gazetesi, 17 Mayıs 1919, 1.
Etiketler: Osmanlı Kaynakları